De houten schuur bij de poort van de groeve rook naar nat gesteente, fijne stofwolken van kimberliet en het scherpe aroma van verbrande isolatieolie. Er was maar één uitgang. Iedere arbeider die aan het einde van een twaalfurige dienst uit de diepte van de mijn steeg, moest door de smalle deur van deze ruimte.
Binnenin stond een modern apparaat, verfijnd en efficiënt. Geen fietsframe meer, maar een zware, koperen installatie met een verlicht scherm dat rechtstreeks het schaduwbeeld liet zien, zonder de vertraging van fotografische platen.
De radioloog, in dienst van de De Beers-mijnmaatschappij, wenkte de volgende man naar voren.
Een zwarte mijnwerker, mager, zijn gespierde schouders grauw van het steenstof. Zijn naam stond niet op het rooster, alleen een gegraveerd nummer op de koperen penning om zijn hals. De man keerde zijn blik strak af naar een doffe plek op de houten wand, zijn gezicht een ondoordringbaar masker, zoals alleen mannen kijken die hebben geleerd om onzichtbaar te zijn voor hun superieuren.
“Hier staan,” beval de radioloog.
Zijn stem klonk dof van het voortdurende herhalen.
De man ging voor de plaat staan. De radioloog haalde de hendel over. De buis begon te zoemen, hetzelfde droge, elektrische geluid dat ooit in een donkere kamer in Würzburg een scherm groen had doen oplichten.
Op de oplichtende fluorescerende plaat verscheen het skelet van de mijnwerker. Zijn ribben als de bogen van een scheepswrak, zijn wervelkolom strak uitgelijnd, de donkere contouren van zijn maag. En daar, diep in het spijsverteringskanaal, vlak boven het bekken, lichtte een klein, scherp, hoekig kristal op.
Ondoordringbaar voor de stralen.
De radioloog liet zijn hand op de schakelaar rusten. Hij staarde naar het stipje. Hij kende dat specifieke silhouet na al die maanden in Kimberley feilloos. Hij wist precies wat het betekende: een ruwe diamant van zeker zes karaat, ingeslikt voor het verlaten van de groeve.
Hij wist ook wat er nu zou volgen.
De opsluiting in de stalen isoleercel. De laxeermiddelen. De verhoren. Daarna het werkkamp.
Het bleef stil in de schuur. Het enige geluid was het homogene zoemen van de transformator.
De radioloog keek vluchtig over de rand van het scherm heen. Hij zag de magere schouders van de man voor zich en de handen die langs zijn dijen hingen, vingers die lichtjes trilden, nauwelijks waarneembaar.
Hij keek terug naar de diamant op het scherm.
Toen liet hij de hendel los.
Het groene licht doofde en de schaduw van het skelet verdween in de duisternis.
“Schoon,” zei de radioloog.
Zijn stem klonk precies zoals bij de dertig mannen vóór hem: vlak, zakelijk, zonder enige aarzeling.
Hij noteerde een vinkje achter het nummer op zijn lijst. Zijn hand, die het potlood vasthield, bewoog iets sneller dan daarvoor toen hij het papier omsloeg.
De mijnwerker bewoog niet direct, alsof hij de betekenis van het woord pas na een seconde verwerkte. Toen deed hij een stap naar achteren, hield zijn gezicht even strak als voorheen en wandelde met beheerste schreden de schuur uit, de woestijnnacht in, waar de treinen stonden te wachten naar het omheinde compound.
De radioloog keek hem na tot hij uit het licht van de deuropening verdwenen was.
Daarna keek hij naar zijn lijst.
Hij wenkte de volgende man naar binnen.
“Volgende.”
Daan Brouwer.
Grensland.
Historische noot
Deze scènes zijn een literaire verbeelding, gebaseerd op gedocumenteerde feiten: Wilhelm Conrad Röntgen ontdekte de röntgenstraling op 8 november 1895 in zijn laboratorium in Würzburg en publiceerde zijn bevindingen op 28 december van datzelfde jaar; hij weigerde consequent een patent op zijn ontdekking aan te vragen. De Britse arts John Hall-Edwards diende als eerste militaire radiograaf tijdens de Boerenoorlog, gestationeerd bij Deelfontein en Pretoria vanaf 1900, waar hij met draagbare apparatuur honderden gewonde soldaten doorlichtte om kogels en granaatscherven te lokaliseren. Vanaf de late jaren 1910 gebruikte De Beers-mijnmaatschappij in de diamantmijnen van Kimberley röntgenapparatuur om Afrikaanse mijnwerkers aan het einde van elke dienst te controleren op verborgen of ingeslikte diamanten, een praktijk die tot ver in de twintigste eeuw is voortgezet.
